Przez zasadę ne bis in dem rozumiemy, że nie jest możliwe wszczęcie lub prowadzenie nowego postępowania karnego w związku z tymi samymi okolicznościami faktycznymi, jeżeli zapadło ostateczne orzeczenie, nawet jeśli orzeczenie to zostało wydane później. Mamy zasadę ne bis in dem uregulowaną w art. 50 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.
W dniu 08.04.2016 Autorita Garante della Concorrenza e del Mercato (AGCM) nałożyła karę w wysokości 5 mln euro na Volkswagen Group Italia SpA (VWGI) i Volkswagen Aktiengesellschaft (VWAG) za nieuczciwe praktyki biznesowe. W szczególności dotyczyła ona sprzedaży we Włoszech pojazdów z silnikiem Diesla, które zawierały oprogramowanie umożliwiające zniekształcenie pomiaru poziomu emisji tlenków azotu podczas badań kontroli emisji zanieczyszczeń. Chodziło także o rozpowszechnianie przekazów reklamowych podkreślających zgodność tych pojazdów z kryteriami określonymi przez przepisy ochrony środowiska. Powyższe fakty można uznać za nieuczciwe praktyki biznesowe wobec konsumentów.
Z tego powodu VWGI i VWAG odwołały się od tej decyzji do Regionalnego Sądu Administracyjnego we Włoszech. Tymczasem prokuratura w Niemczech nałożyła na VWAG karę w wysokości 1 miliarda euro za naruszenie przez spółkę przepisów ustawy o wykroczeniach administracyjnych.
Jednakże decyzja w Niemczech stała się ostateczna przed decyzją we Włoszech. Zdaniem VWGI i VWAG podniosły one, że wydana we Włoszech decyzja była niezgodna z prawem ze względu na naruszenie zasady ne bis in dem, która zabrania powielania postępowań i karania tych samych osób za te same czyny.
Z tego powodu Rada Stanu we Włoszech, która miała rozstrzygnąć odwołanie, zwróciła się do Trybunału Sprawiedliwości z pytaniem, czy w danej sprawie można zastosować zasadę ne bis in dem.
Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że sankcje nałożone za nieuczciwe praktyki biznesowe można zakwalifikować jako sankcje administracyjne o charakterze karnym oraz że dla oceny, czy sankcje mają charakter karny, ważne są 3 kryteria, a mianowicie:
- 50 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej nie ogranicza się do postępowań i sankcji, które na mocy prawa krajowego kwalifikują się jako karne, lecz niezależnie od takiej kwalifikacji na mocy prawa krajowego, ma zastosowanie do postępowań i sankcji, które należy uznać za karne,
- sprawdzenie, czy sankcja ma cel represyjny,
- ustala w oparciu o maksymalną możliwą wysokość kary, jaka jest określona właściwymi przepisami.
Biorąc pod uwagę te kryteria, Trybunał stwierdził, że grzywna nałożona na spółkę przez właściwe krajowe organy ochrony konsumentów w celu ukarania nieuczciwych praktyk handlowych stanowi sankcję karną, jeżeli ma cel represyjny i jest bardzo poważna. Ponadto Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że zasada ne bis in idem uniemożliwia ustawodawstwu krajowemu skazanie osoby za czyny, za które była ona już karana w innym państwie członkowskim, nawet jeśli skazanie to nastąpiło po wydaniu decyzji o nałożeniu tej grzywny, ale uprawomocniło się przed uprawomocnieniem się wyroku sądu. Zasada ne bis in dem ma zastosowanie, jeżeli okoliczności faktyczne obu postępowań są identyczne, zatem nie wystarczy, że te okoliczności faktyczne są jedynie podobne.
Podsumowując, stwierdzamy, że jeżeli sankcje nałożone za nieuczciwe praktyki biznesowe spełniają wszystkie 3 kryteria oceny karnego charakteru sankcji, okoliczności faktyczne i osoby obu postępowań są identyczne, a orzeczenie w jednym postępowaniu uprawomocniło się, uniemożliwia to wydanie orzeczenia w drugim postępowaniu, w przeciwnym razie możemy dementować.
