Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (zwana dalej „Kartą”) stanowi, że „nikt nie może być ścigany ani karany w postępowaniu karnym za przestępstwo, za które został już uniewinniony lub skazany prawomocnym wyrokiem zgodnie z prawem obowiązującym w Unii”. Przytoczony przepis wyraża jedną z podstawowych zasad wielu współczesnych systemów prawnych. Zasada ta nazywana jest zakazem podwójnego zagrożenia, zwaną także zasadą ne bis in idem. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wypowiedział się ostatnio w dwóch swoich orzeczeniach na temat zakazu podwójnego zagrożenia.
Wyrok C-117/20 w tej sprawiepostDwa organy krajowe nałożyły kolejno na spółkę bpost karę grzywny. Pierwsza kara została nałożona za stosowanie rabatów wobec pocztowych organów regulacyjnych w wysokości 2,3 mln EUR. Decyzję tę uchylił Sąd Apelacyjny w Brukseli. Tymczasem za stosowanie tych samych rabatów nałożono drugą karę w wysokości 37,4 mln euro. Drugą karę nałożył Urząd ds. Konkurencji Gospodarczej.
Zdaniem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie doszło do naruszenia zasady ne bis in idem. Stwierdził, że na spółkę można nałożyć sankcje za naruszenie prawa konkurencji gospodarczej, jeżeli została już wydana przeciwko niej ostateczna decyzja za ten sam stan faktyczny za nieprzestrzeganie przepisów sektorowych. Warunkiem jednak nałożenia takich sankcji jest istnienie jasnych i precyzyjnych zasad pozwalających przewidzieć, jakie działania i zaniechania mogą być ich przedmiotem.
Wyrok C-151/20 w tej sprawieNordzuckeraPrzedstawiciele Nordzucker i Südzucker przeprowadzili rozmowę telefoniczną na temat austriackiego rynku cukru. Na tej podstawie na spółkę Südzucker nałożono grzywnę w wysokości 195,5 mln EUR i uznano, że obie spółki naruszyły prawo Unii i reguły konkurencji.
Zdaniem Trybunału nie doszło do naruszenia zasady ne bis in idem. Przedsiębiorstwo może być ścigane przez organ ds. konkurencji i ukarane grzywną ze względu na antykonkurencyjny cel lub skutek, nawet jeśli sprawa została już rozpatrzona przez organ ds. konkurencji innego państwa członkowskiego w ostatecznej decyzji.
Obydwa wyroki z 22.03.2022 r. zawierają istotne wyjaśnienia dotyczące ochrony w ramach zasady ne bis in idem. Po pierwsze, należy podkreślić, że prawo podstawowe, o którym mowa w Karcie, ma zastosowanie nie tylko w odniesieniu do sankcji nakładanych w postępowaniu karnym sensu stricto, ale także w postępowaniach prowadzonych przez różne organy administracyjne i które mogą prowadzić do nałożenia sankcji o charakterze karnym w szerszym znaczeniu. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej zasadniczo stosuje kryteria określone w jego przełomowych orzeczeniach z 2018 r. dotyczących równoległych postępowań administracyjnych i karnych przeciwko tej samej osobie fizycznej lub prawnej (eucrim 1/2018, 24 – 27).
Ważnym aspektem tych dwóch wyroków jest to, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej ujednolica interpretację warunku „przechodzę” we wszystkich dyscyplinach prawnych. Oznacza to, że zeszedł ze swojej szczególnej ścieżki oceny kryterium „idem” w ramach zakazu podwójnego zagrożenia w prawie konkurencji (tzw. podejście „idem-crimen” uwzględniające potrójną tożsamość obejmującą chroniony interes prawny oprócz tożsamości osoby i faktu).
Ponadto Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyraźnie stwierdza, że ochrona przed podwójną tożsamością ma swoje ograniczenia, tj. j. nie ma charakteru absolutnego, przy jednoczesnym opracowaniu jednolitego, wieloetapowego programu przeglądu. Decydujące znaczenie ma tu ocena celów obu postępowań, a także proporcjonalności podwójnej kary.
