W ciągu ostatnich kilku lat w naszym systemie prawnym trudno było znaleźć paragraf, który byłby omawiany częściej niż § 363 ustawy nr 301/2005 Dz. Kodeksu karnego ze zmianami (zwanego dalej „Kodeksem karnym”). Najbardziej nagłośnionymi sprawami związanymi z tym paragrafem były postępowania karne prowadzone przeciwko słowackiemu biznesmenowi i wspólnikowi spółki inwestycyjnej PENTA INVESTMENTS LIMITED, a także postępowanie przeciwko byłemu dyrektorowi Słowackiego Serwisu Informacyjnego. Przepis ten kojarzony jest ostatnio z rosnącą negatywną opinią na temat jego stosowania. Ponieważ ta sekcja może być nieznana osobom niebędącym prawnikami, przyjrzyjmy się jej bliżej.
Przepis § 363 znajduje się w rozdziale ósmym, pierwszej części Kodeksu karnego. Cały rozdział ósmy nosi tytuł Środki nadzwyczajne. Środki te są z reguły skierowane przeciwko już prawomocnym orzeczeniom sądów. Choć zgodność z prawem ma oznaczać wiążący charakter orzeczenia sądu, to jednak trzeba mieć także na uwadze istotę sprawiedliwego podejmowania decyzji. Dlatego środki nadzwyczajne stosuje się tylko wtedy, gdy w określony sposób ma zostać naruszona sprawiedliwość. Kodeks karny przewiduje następujące środki nadzwyczajne:
- uchylenie prawomocnych decyzji w postępowaniu przygotowawczym przez Prokuratora Generalnego w § 363 Kodeksu karnego;
- apelacja w § 368 Kodeksu karnego; A
- wznowienie postępowania w § 393 Kodeksu karnego.
Regulacja prawna § 363 TP brzmi następująco:
„(1) Prokurator Generalny uchyla decyzję prawną prokuratora lub funkcjonariusza Policji, jeżeli decyzją taką lub w postępowaniu ją poprzedzającym naruszono prawo.
(2) Jeżeli decyzja lub działanie, o których mowa w ust. 1, dotyczy kilku osób lub działań, Prokurator Generalny może uchylić jedynie tę część decyzji lub działania, która dotyczy jednej z tych osób lub działań.
(3) W postępowaniu, o którym mowa w ust. 1, Prokurator Generalny rozstrzyga w drodze uchwały, od której nie przysługuje żaden środek odwoławczy.”
Przepis ten został wprowadzony 1 stycznia 2006 roku, tj. wraz z przyjęciem Kodeksu karnego. Utworzenie takiego instytutu wzmocniło pozycję Prokuratora Generalnego. Jak wynika z protokołu wyjaśniającego do Kodeksu karnego, powodem przyjęcia takiego środka była chęć odciążenia sądów od korygowania niezgodności z prawem postępowania przygotowawczego, nad którego legalnością czuwa prokurator.
Prokurator Generalny może uchylić decyzję na podstawie wniosku, który należy złożyć w terminie trzech miesięcy od dnia uprawomocnienia się zaskarżonej decyzji. Wniosek można złożyć w dowolnej prokuraturze, przy czym można to zrobić w formie pisemnej, ustnie w protokole, telegraficznie, faksem, drogą elektroniczną z kwalifikowanym podpisem elektronicznym lub bez, przy czym w tym przypadku wniosek należy potwierdzić pisemnie lub ustnie w terminie trzech dni roboczych. Ofertę mogą złożyć następujące osoby na podstawie § 364 ust. 1:
- oskarżony na jego korzyść;
- na rzecz oskarżonych, którzy mogliby złożyć apelację na jego korzyść;
- uszkodzony na szkodę oskarżonego;
- zaangażowana osoba.
Jeżeli wniosek został złożony przez osobę nieuprawnioną, Prokurator Generalny nie jest obowiązany do podjęcia działań. Jednak oprócz propozycji prokurator generalny może także podjąć decyzję na podstawie własnej wiedzy, czyli bez propozycji, na korzyść lub niekorzyść oskarżonego.
Termin do uchylenia decyzji przez Prokuratora Generalnego upływa zgodnie z przepisami § 364 ust. 3 Kodeksu karnego w terminie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonej decyzji. Okres ten nie może zostać przedłużony.
W przepisach § 363 ust. 2 k.k. stanowi, że w przypadku gdy orzeczenie dotyczy kilku osób lub kilku czynów, Prokurator Generalny może uchylić jedynie tę część, która dotyczy tylko niektórych osób lub czynów. Jest to sytuacja, gdy orzeczenie dotyczy np. dwóch oskarżonych lub dwóch czynów, ale naruszenie prawa nastąpiło tylko w stosunku do jednego z oskarżonych lub tylko w odniesieniu do jednego czynu.
Zgodnie z brzmieniem § 363 ust. 3 od takiej uchwały nie przysługuje żaden środek odwoławczy, to znaczy skarga też nie jest dopuszczalna.
Jeżeli wydano uchwałę stwierdzającą, że decyzją, która nie została podjęta, naruszono prawo, prokurator generalny uchyla tę decyzję, a zgodnie z postanowieniami § 367 ust. 1, albo sam orzeka w sprawie, albo nakazuje organowi, którego decyzja dotyczy, podjęcie działań i ponowne rozstrzygnięcie sprawy. Organ ten jest następnie związany opiniami prawnymi Prokuratora Generalnego. Organ stanowiący nie byłby związany opinią Prokuratora Generalnego jedynie w przypadku, gdyby uległy zmianie okoliczności faktyczne lub prawne, na których opiera się opinia prawna Prokuratora Generalnego.
Celem przepisu § 363 jest przede wszystkim zapewnienie, aby postępowanie toczyło się w sposób zgodny z prawem i rzetelny. Powód, dla którego czynności takiej powinna dokonać prokuratura, uzasadniony jest także w art. 149 ustawy nr. 460/1992 Zb. Konstytucja Republiki Słowackiej, zgodnie z którą: „Prokuratura Republiki Słowackiej chroni prawa i prawnie chronione interesy osób fizycznych i prawnych oraz państwa”.
