Retroaktywność możemy rozumieć jako pewien retroaktywny skutek regulacji prawnych. Generalnie znamy dwa rodzaje retroaktywności, a mianowicie:
- Prawdziwa retroaktywność – ma miejsce w przypadku, gdy późniejsza norma prawna nie uznaje ani stosunków prawnych, ani praw i obowiązków powstałych na podstawie normy wcześniejszej;
- Fałszywa retroaktywność – mówimy o tym w przypadku, gdy ważność stosunku prawnego ocenia się według wcześniejszej normy prawnej, natomiast treść stosunku prawnego ocenia się według normy obowiązującej w chwili ustalania konkretnych stosunków.
W naszym systemie prawnym prawdziwa retroaktywność jest niedopuszczalna, a powodem jest przede wszystkim gwarancja ochrony praw i pewność prawa. Jednakże przypadek, w którym dopuszczalna jest retroaktywność, reguluje ustawa nr. 300/2005 Zb. Kodeks karny ze zmianami (Kodeks karny), który w § 2 ust. 1 zmienia się następująco:
„Ocenia się przestępczość czynu i wymierza karę zgodnie z prawem obowiązującym w chwili popełnienia czynu. Jeżeli pomiędzy popełnieniem przestępstwa a wydaniem wyroku wejdzie w życie kilka ustaw, ocenia się przestępność przestępstwa i wymierza karę według prawa korzystniejszego dla sprawcy.”
Podobną regulację retroaktywności określa także ustawa nr. 460/1992 Zb. Konstytucja Republiki Słowackiej ze zmianami (Konstytucja Republiki Słowackiej), a mianowicie w art. 50 ust. 6:
„Ocenia się przestępczość czynu i wymierza karę zgodnie z prawem obowiązującym w chwili popełnienia czynu. Zastosowane zostanie prawo późniejsze, jeżeli będzie ono korzystniejsze dla sprawcy”.
Oprócz Konstytucji Republiki Słowackiej i Kodeksu karnego działanie wsteczne na korzyść sprawcy uregulowane jest także w Karcie Podstawowych Praw i Wolności, Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności czy Międzynarodowej ustawie o prawach obywatelskich i politycznych.
Taka retroaktywność jest także charakterystyczna dla kary administracyjnej, gdyż prawdą jest, że kara administracyjna analogicznie regulują podstawowe zasady obowiązujące w prawie karnym. Modyfikacja zasady zakazu działania prawa z mocą wsteczną przejawia się w karaniu, w przypadku którego stosuje się obowiązkową moc wsteczną na korzyść sprawcy, wynikającą bezpośrednio z Konstytucji Republiki Słowackiej i konwencji międzynarodowych. Było to przedmiotem postanowienia Sądu Najwyższego Republiki Słowackiej o sygnaturze akt 4Asan/2/2019.
Przedmiotem postępowania była sprawa, w której powód dopuścił się wykroczenia administracyjnego w rozumieniu § 42 ust. 1 lit. p) ustawy o podatku akcyzowym od olejów mineralnych, w celu sprzedaży oleju mineralnego do ostatecznego spożycia przed urzędem celnym występującym o wpisanie do rejestru sprzedawców paliw oraz przed urzędem celnym występującym o wydanie zezwolenia na sprzedaż. Na tej podstawie urząd celny nałożył na niego karę w wysokości 10 000 euro. Powód złożył pozew do Sądu Okręgowego, ten jednak odrzucił pozew i podtrzymał decyzję właściwego urzędu celnego w Bratysławie.
W tej sprawie, zdaniem sądu, powód dopuścił się ciągłego wykroczenia administracyjnego, natomiast spowodowany nim stan prawny rozpoczął się w dniu 28.02.2014 r. w ramach obowiązywania przepisu prawnego obowiązującego do dnia 28.02.2014 r. i trwał do dnia 03.04.2014 r., natomiast nowy przepis prawny obowiązywał od dnia 01.03.2014 r. Jednakże w przypadku przestępstwa administracyjnego ciągłego, za okres przestępstwa uważa się okres jego zakończenia, tj. j. działalność przestępcza kończy się dopiero w momencie wykonania ostatniego podataku w ramach takiego powtarzającego się przestępstwa. Sąd Okręgowy wskazał zatem, że jeżeli co najmniej jeden z częściowych ataków w postaci ciągłego przestępstwa administracyjnego został popełniony w dniu wejścia w życie nowego (późniejszego) ustawodawstwa, wówczas przestępstwo administracyjne jako całość uznaje się za popełnione dopiero po wejściu w życie nowego (późniejszego) ustawodawstwa, a kara za takie przestępstwo jest również nakładana zgodnie z nowym ustawodawstwem, w którym to przypadku nie ma nielegalnej mocy wstecznej.
Powód odwołał się do Sądu Najwyższego Republiki Słowackiej, który uznał, że orzeczenie Sądu Okręgowego w Bratysławie powinno zostać zmienione i zwrócone pozwanemu do dalszego postępowania. Pozwany ma za zadanie rozprawić się z nowym, korzystniejszym dla powoda układem prawnym w stosunku do wysokości nałożonej na powoda sankcji (grzywny).
W tej sprawie Sąd Najwyższy oparł się na innym orzeczeniu Sądu Najwyższego Republiki Słowackiej o sygn. znaczek 6Asan/9/2017, który stwierdzał, że „że nielegalna praca i nielegalne zatrudnienie, choć zostało to w sposób oczywisty wykryte przez inspekcję pracy w czasie kontroli, a także w chwili wydania przez organ administracji decyzji o nałożeniu sankcji za wykroczenie administracyjne, ale w chwili wydania decyzji sądu administracyjnego, działanie skarżącego nie stanowi już powództwa o przestępstwo, co w świetle nowszej, korzystniejszej dla skarżącego regulacji jako sprawcy, która zdekryminalizowała jego delikt, sąd kasacyjny musi rozpatrzyć ex lege, choć skarżący w żaden sposób nie sprzeciwia się temu faktowi.“
Z decyzji tej wynika wniosek, że jeżeli organy administracyjne nałożyły karę przepisem prawnym obowiązującym w chwili podjęcia decyzji o tej sankcji, ale w toku dochodzenia nastąpiła zmiana przepisu prawnego na korzyść sprawcy, który podniósł zarzut nieadekwatności kary, organ administracyjny ma obowiązek uwzględnić zmianę regulacji prawnej kary, choćby zmiana nastąpiła dopiero po uprawomocnieniu się orzeczenia organów administracyjnych w tej sprawie.
